دکتر توحید ملک زاده: شهرها و تقسیمات دولتی آذربایجان در اواخر دوره قاجار: براساس آرشیوهای دولتی عثمانی

گادتب: « آذربایجان به مرکزیت تبریز یکی از بزرگترین ایالات ممالک محروسه می باشد. سرزمین ممالک محروسه از نقطه نظر اداری به ایالت و ولایتهایی تقسیم شده است. هر دو اینها زیر نظر وزارت داخله اداره می شود و فرقشان از نظر وسعت می باشد به طوریکه شهرهای بزرگ توسط والی (فرمانروا) اداره می شود. آذربایجان که یک ایالت بود چهار، پنج سال قبل توسط فرمانروا اداره می شد. از آنجایی که برای حکومت آذربایجان ولیعهد قاجار فرستاده می شده لغت “فرمانفرما” از اهمیت زیادی برخوردار بود. فرمانفرماها از آنجایی که کل امور دولتی، نظامی، قضایی و سایر را در دست داشتند دارای صلاحیت و قدرت زیادی بودند. از پنج سال قبل امور نظامی به فرمانده کل قوای شمالغرب تفویض شده است. حالیه در تبریز فرمانفرما حکومت نمی کند بلکه والی در منصب حکومت است. ایالت آذربایجان همچون سایر قسمتهای ایران به ولایت های کوچک (حاکم نشین) و ولایتها به بلوک ها ، بلوک ها به محال تقسیم می شود. در مرکز ولایت حاکم وجود دارد. در بلوکات نائب الحکومه و در محالات ضابط یا مباشر وجود دارد و در هر روستا یک کدخدا وجود دارد.

تقسیمات آذربایجان بدین شکل است:

آ)حاکم نشین تبریز (تبریزحاکمیلیگی) به مرکزیت تبریز. جمعیت حدود دویست هزار نفر بلوکات و محالاتش چنین است:

1-رودقات (به مرکزیت صوفیان)  2-طسوج 3-شبستر 4-کوزه کنان 6-شرفخانه 7-باسمیج  8-سعدآّباد9 -مهرانه رود (سهند آباد)  0-اوجار (حاجی آغا)

11-تیکمه داش  12  -خانم رود (شهرک)

ب)حاکم نشین اردبیل- به مرکزیت اردبیل، جمعیت چهل هزار نفر

1-ارشله   2-اوجارود3 -موغان (بیله سووار)4-نمین

5-نیر    6-آستارا    7-مشکین (اونارUnar)

ج)حاکم نشین قره داغ به مرکزیت اهر (350000 نفر)

1-کلیبر    2-چلبیان    3-ورکهان    4-دیزمار

د)حاکم نشین مرند-به مرکزیت مرند (15000)

1-گلین قایا 2-زونوز  3-علمدار  4-گه ر گه ر 5-جولفا

ه)حاکم نشین خوی- به مرکزیت خوی (30000)

1- چورس    2- گیریس  3-چالدیران  4-قوطور

د)حاکم نشین ماکو به مرکزیت ماکو (10000)

1-آواجیق (کیلیسه کندی)  2-شوت  3-چای پارا (قره زیادین)

4-آرابلر(عربلر)

ز)حاکم نشین سلماس، به مرکزیت دیلمان (8000)

1-کهنه شهر 2-خسروآباد3  -صدقیان4 -چهری

ح)حاکم نشین اورمی به مرکزیت اورمیه (25000)

1-مرگه وه ر  2-دشت  3-برده سور  4-صومای

5-بارادوست  6-اوشنو 7- انزل 8- ترگه وه ر

ط)حاکم نشین موکری به مرکزیت ساووجبلاغ (8000)

1- لاهیجان  2-سردشت 3-میاندوآب  4-رحمت آباد

ی)حاکم نشین مراغه به مرکزیت مراغه (30000)

1-دهخوارقان  2-مه مه کان  3-گوگان  4-بیناب   5-عجب شیر

ک)حاکم نشین صائین قالا و افشار به مرکزیت صایین قالا

1-تیکان تپه  2-یالقوزآغاج  3-هشترود (سراسکند)

ل)حاکم نشین میانج به مرکزیت میانه یا میانج

1-تورکمن چایی    2-جمال آباد

م)حاکم نشین سراب به مرکزیت سراب (1200)

1-شربیان      2-آلان براغوش    3-خالخال  (هروHerov )