ادتاج اتحادیه دمکراتیک ترک آذربایجان جنوبی
گادتب: یک نگاه ساده نشان میدهد که دوره پهلوی، دوره افول و تضعیف بی‌نظیر ترکها در ایران بوده و به مرور زمان، خالقان بی‌بدیل اندیشه و سیاست اواخر دوره قاجار به مقلدان بی‌تاثیری تبدیل شده به موازات آن از سایر عرصه‌ها نیز رانده شدند.
در دوره قاجار اولین روزنامه غیردولتی ایران با نام روزنامه ملتی در تبریز و روزنامه اختر به عنوان پیشگام نشریات منتقد آن دوره به مدیریت محمدطاهر تبریزی، در استانبول منتشر شد. مدارس به همت میرزاحسن رشدیه در تبریز پاگرفت و روزنامه حکمت در مصر توسط میرزا مهدیخان تبریزی نوشته میشد. هفته‌نامه حبل المتین در کلکته با حمایت مالی زین‌العابدین تقی‌یوف و حمایت معنوی مراجع تقلید ترک، شیخ حسن ممقانی و فاضل شربیانی و با آثار قلمی جعفر خامنه‌ای منتشر میشد که خامنه‌ای گاهی نوشته‌های ترکی احمد آقا اوغلو را از روزنامه حیات ترجمه کرده در آن جریده نشر میداد.
ترکهایی مانند میرزا محمودخان حکاکباشی، سیدحسن تقیزاده، سیدحسین‌خان عدالت، محمدعلی تربیت، میرزا محمود غنی‌زاده سلماسی، میرزا آقا بلوری، کربلایی علی مسیو، علیقلی‌خان صفروف، سیدحسین شریفزاده، سیدمحمد شبستری ابوالضیاء، حاجی رسول صدقیانی، جعفرآقا گنجه‌ای، میرزا علی‌اصغر خویی، آقامحمد اسکندانی، میرزا ابوالقاسم ضیاءالعلما، از سرآمدان اندیشمندان اواخر دوره قاجار بودند. بیش از نصف نمایندگان دموکرات مجلس دوم آذربایجانی بودند که توسط حیدرخان عمواوغلو و محمدامین رسول زاده رهبری میشدند. حتی جوانانی مانند تقی رفعت، شیخ محمد خیابانی و کلنل پسیان نیز هر کدام پیشتاز عرصه‌ای شدند.
ولی با آغاز حکومت پهلوی ورق برگشت. برای مثال از بین چهارده نفر رهبران اصلی نخستین جنبش کمونیستی ایران که همگی بزرگ شده و تحصیلکرده دوره قاجار بودند، ده نفر تورک، دو نفر فارس و دو نفر از ارامنه آذربایجان بودند، ولی نسل بعدی چپ‌های ایران موسوم به ۵۳ نفر که اکثرا متولد دو دهه آخر قاجار و تحصیلکرده دوره پهلوی اول بودند تنها هفت نفر آذربایجانی داشت که شش نفر از آنها (به جز تقی شاهین) تحت تاثیر فضای راسیستی حاکم، افکار نژادپرستانه و ضدترک داشتند. این رقم در بین ۱۵ نفر رهبران حزب ایران به سه نفر تقلیل یافت که دو نفرشان (مهدی بازرگان، رضازاده شفق) متولد تهران و اصغر پارسا ساکن تهران بود و هیچ کدام تعلق، وابستگی یا شناختی از آذربایجان نداشتند و به ضرس قاطع میتوان گفت که غیر از سیاستمداران ترک باقیمانده از دوره قاجار، ترکها دیگر جایگاهی در عرصه اندیشه و سیاست نداشتند.
البته این افول همچنان ادامه دارد آنهم به یک علت ساده؛ چون باوجود برچیدن رژیم پهلوی اما سیاستهای تورک ستیزانه آنها همچنان بر ایران حکمفرماست.
