ادتاج اتحادیه دمکراتیک ترک آذربایجان جنوبی
گادتب: کولهلیک ایللرین باغریندان باغیران
اؤزگور ایلیم
اؤکسوز ایلیم
آچان دیلیم
دونموش آنیم
اونودولموش اؤز ایلقاریم
قانلی قاریم
ایتگین دوشن #21_آذریم
گونئی آذربایجان چاغداش دؤنمده کولتورل و سیاسال وارلیغینی اورتایا قویماق اوچون چئشیدلی مجادلهلره گیریشمیشدیر. مشروطه دؤنمی موختار ایالت بیریمینی آزادیستان قالخیمیندا بیراز گئرچکلشدیره بیلسه ده 21 آذر حرکاتیندا یئترینجه میللی وارلیغینین یاپیسینی اورتایا قویا بیلمیشدیر. بیز بو بالاجا یازیدا چالیشاجاغیق میللی حکومتین چؤکوشونون اؤنملی فاکتورونو آچیقلایاق، اینانیریق ایستر-ایستهمز بو چؤکوش چئشیدلی ندنلرله باش توتسایدی بیله ان آزی آچیقلایاجاغیمیز او اؤنملی فاکتور اوزوندن آذربایجان میللتی سونرالار او شانلی تاریخینه بو قدر یاد یاناشمازدی و او اؤزگور دؤنم، تاریخسل حافظهسینده قورونوب ساخلانیلاردی و بودا گلهجک حرکات اوچون اؤنملی تمل نوقطهسی اولا بیلردی.
گیریش:
باتی دا گئرچکلشن مدرنیته، دوشونجه و عمل آلانلاریندا بؤیوک دگیشمهلره ندن اولموشدور.
تجارت و آل-وئر حجمینین بؤیومهسی، بیلیم انکشافی و تکنولوژی اوزوندن صنایعلشمهنین باش توتماسی ایله آز بیر زاماندا ایریلهشن شهرلرده
گونو-گوندن بؤیوین مدرن توپلومسال قوهلر (تاجیرلر-آیدینلار- صنایع فابریکالارین ییهلری-بورژووالار) مطلقه دولتین حیمایهسینه آرخالاناراق بیر سیرا کویلولری(کندلیلری) سفربر ائدیب فئوداللارین مولکدارلارین نفوذونو آزالتماغا گوره مجادله یه گیرمیشلر.
شهرلرین ایری حجمده بؤیومهسی و چوخلو ایش یئرلرینین یارانماسیلا، کویلردن شهرلره آخیشان کویلو کوتلهسی و فئوداللارین، مولکدارلارین گوجلرینین نفوذلارینین آزالماسی، یوز ایللر بویو سورن فئودال قورولوشون یاشامینا سون قویموشدور.
بئلهلیکله ده فئودال-رعیت اورهتیمی و توپلومسال ایلیشکینی، زامان
ایچریسینده گلیشن توپلومسال، سیاسال دگیشمه ؤلر بیتیرمیشدیر. آرتیق ایلیشکیلر استثماردان و دیکئیلیکدن قورتولاراق یاتایلاشماغا دوغرو یورویوردو. کویلرده کویلولرین باشلاری اوستده اولان فئوداللار و اوست-آلت ایلیشکی باغلیلیغی، شهرلرده آرادان گئتمکدهیدی و اینسانلار برابر حقوقلارا مالیک اولاراق آزادلیق برابرلیک و قارداشلیق شعارلاری آلتیندا میللی ارادهلرینی حاکیمیته چئویریردیلر.
اگیتیم، اوگرهتیم و بیلینجلشمه اؤلکه اینسانلارینی گلیشدیریردی ذهن بؤیویوردو و مدرن دوشونجه اینسانلارین ایچ دونیاسینا هوپوب و ذهن قورولوشلاریندا یئر آلیردی.
مدرنیتهنین دوغویا آخماسیندا بؤیوک رول اوینایان آذربایجان مدرن دوشونجهلرین، سؤیلملرین و امکانلارینین اؤلکهیه آخیدیب یایماسیندا، اونده گئدن بیر نهنگ یولچو اولموشدور.
مشروطه انقلابینین ساواشچیلاری، آیدینلار، تاجیرلر، شهرلیلر و بیر سیرا دین خادیملری و بؤیوک یئرچیلر بیرلَشهرک ایلک دؤنه ایران چئورهسینده یاسا یارادیب پارلمان قورماقلا میللتین اختیاراتینی یوکسلدیب، حاکیمیتین مشروعیتینی گؤیدن دگیل میللتدن گلمهسینه و شاهین اختیاراتینی مشروط ائدهرک آزالتماغی باشارا بیلمیشلر.
آنجاق مدرن دوشونجهنین ذهنیتلرده یئترینجه قوروملاشمادیغی اوزوندن، بیرلشن قوهلرین هر بیریسینین اؤز چیخارلاری آرخاسینجا گئتمهسیندن، اعتلاف قوهلرینین واحد و عینی آماجلارینین اولماماسیندان، گلهنکسل توپلوم قوهلرینین اؤزللیکله ده دین خادیملرینین چیخارلار دایرهسینین آرادان گئتمه تهلوکهسینی دویوبدا مداخله ائتمهسیندن و قارقاشانین بؤیومهسیندن، گووهنلیگین ایتمهسیندن و سونوندا امپریال دولتین چئوریلیشی اوزوندن، مشروطه انقلابینین گلیشمهلرینه سون قویولموشدور.
ایراندا گلیشمهلری سونوجسوز گؤرن خیابانی سیاسال توپلومسال گلیشمهلری آذربایجان بؤلگهسینده گئرچکلشدیرمهگه گیریشیم یاپمیشدیر. 6 آیدان چوخ سورن آزادیستان حکومتینین باشچیلاری آز بیر زاماندا بؤیوک اصلاحاتا امضا آتسالاردا بو قالخیمدا اؤز قانیندا بوغدورولموشدور.
روسیادا دوغرولان سول دئوریمی اوزوندن قوهلرینین ایراندان گئری چکیلمهسی ایله، انگلستان دولتینین تک بیر امپریال قوه کیمی ایران چئورهسینده مداخله ائتمهگه و نفوذ دایرهسینی گئنیشلتمهگه سووق ائتمیشدیر.
انگلستان الیله قورولان پهلوی دولتی یاریم مدرن دولت اولاراق ایراندا بیر سیرا اصلاحاتا ال آتدی. بوروکراتیا، مدرن اوردو، یارقیتای اصلاحاتی و صنایعلشمه توپلومون مدرن-گلهنکسل چاتینی داهادا درینلتمیشدیر.
اولوس-دولت سیستمین گئرچکلشدیرمهسینی اورتایا قویان دولت، فارس دیلینی دولت دیلی و فارس کیملیگینی- میللیتینی ده فارس کیملیگی میللیتی اعلان ائدرک باشقا میللتلره میدان اوخوماغا باشلامیشدیر.
بوتون مخالف قوهلری سوسدوروب بوغان مستبد دیکتاتور مدرنیتهنین دوشونجه و ذهنیت آلانی، آزادلیغی، برابرلیگی، قارداشلیغی و دموکراتییا ایلکهلرینی آیاقلاری آلتینا آلیب یالنیز مدرن امکانلارین یارادیلماسینا و قورولماسینا گیریشیم گؤسترمیشدیر.
ایکینجی دونیا ساواش سورهسینده دونیا متفق قوهلر طرفیندن اشغال اولونان ایران رضاخانین 20 ایللیک دیکتاتورلوغونا سون قویموشدور.
ایللرجه حکومت الیله سیخیلان قوهلر، آزاد اولماغا باشلامیشلار. مطبوعات، پارتییالار و توپلانتیلار یئنیدن ایشیق اوزو گؤرمهیه باشلامیشلار.
آذربایجان بو یارانان اورتامدان یارارلانماغی بیر آنلیق بیله الدن بوراخماق ایستهمهدی و یئنه آزادلیغین ایلک سنگرینه دؤنوشدو.
میللی و یئرل ایستکلرینی اورتایا سرگیلهین آذربایجان الیتی کۆتله طرفیندن بؤیوک سئوینجله دستکلنمیشدیر.
12 شهریورده یانسییان آذربایجان ایستکلری کۆتله آراسیندا جوشقویلا سئوینجله قارشیلانمیشدیر.
قورولتایلارا قاتیلان خالق، اؤز میللی ایرادهسینی گؤسترمهگه یاخشی بیر فورصتین الده اولدوغونو و بو تاریخی فورصتدن یاخشیجا یارارلانماغی دوشونهرک اؤزونو اداره ائتمهگه و اؤز مقدراتینی بلیرلتمهگه آتدیم آتمیشدیر.
آزادلیغینی مرکزین ژاندارما قوهلر، فئودال ار – خانلار و مرکزه باغلی اولان قوهلر طرفیندن الدن وئرن آذربایجان میللتی ایللر بویو تاپدالانمیش غرورونو یئنیدن قازانیردی، ایتیریلمیش اؤزگووَنجینی یئنیدن بولوردو، آیاقلانمیش آشاغیلانمیش وارلیغینی یئنیدن دیرچلدیردی و الدن وئرمیش گوجونو یئنیدن توپلاییردی، و آلنینی دیک توتاراق ایری آتدیملارلا آزادلیق یوللاریندا یورومهگه باشلامیشدیر.
بیر ایل ایچینده بؤیوک حجمده اصلاحاتا و گلیشمهلره امضا آتان میللی حکومتین اؤنملی ایشلریندن آنا دیلده اگیتیم اؤگرتیمی، بیلیمیوردونون آچیلیشی، کویلولر آراسیندا توپراق بؤلوشدورولمهسی، قادینلارین ایلک دؤنه ارککلرله بیرگه سیاسی آلانا قاتیلیب اوی حاققینا مالیک اولماسی، ایش یاساسینین یارادیلماسی، مطبوعات و تئاتر، موسیقی و رادیو وئریلیشلرینین آنا دیلده یاییملانماسی و ساییرا سایماق اولار.
آنجاق بوتون بو گلیشمهلره قاتیلان آذربایجان کوتلهسی نییه ایستهنیلن قدر میللی حکومتین چؤکوشونون اونونو کسمهگه گیریشهمهدی؟
بیلدیگیمیز قدر او دؤنم آذربایجان 5 میلیونا یاخین نفوسا مالیک ایمیش و دئییلنلره گؤره بو نفوسون ان آزی 4 میلیونونو کویلولر اولوشدورورموش.
«جان فوران»ین یازدیقلارینا گؤره 1320-ده ایران چئورهسینده 7% کؤچری (ائلات و عشایر)، 70% کویلو، 13% خیردا بازار و 10% شهردهکیلر یاشاییرمیشلار. بیز بونو نظرده آلمالیییق رضاخانین سیاستلرینده کؤچریلری زورلا مسکونلاشدیرماق و کویلولری شهرلشدیرمکده وار ایدی آنجاق اونو تاختدان ائندیردیکدن سونرا چوخلو سایدا مسکونلاشان کؤچریلر و شهرلشدیریلن کویلولر یئنه ده یورت یووالارینا گئری دؤنهرک اسکی طرزدهکی یاشاملارینی یئنیدن سورمهگه باشلامیشلار.
بونلاری وورغولاماقلا دوشونوروک 21 آذر دؤنمی ان آزی بیر 700 مین آذربایجانلی کؤچری یاشامدا اولموشلار. 1 میلیون شهرلیدن ده دئییلنلره گؤره آزی 400 مین اکینچیلیکله یاشام سورورموشلر.
بئله بیر دورومدا کویلولره یؤنهلیک سیاستلرین اؤزللیکله ده تورپاق بؤلوشومو و یئر اصلاحاتینین گئرچکلشدیریلمهسینین اؤنمی تام بللی اولور. جمعیتین بؤیوک چوخلوغونو اولوشدوران کویلولر ایللر بویو یاریم فئودال قورولوشا مالیک بیر جوغرافیادا فئوداللارین، خانلارین، مولکدارلارین و مرکزه باغلی اولان
قوهلرین باسقیلاری آلتیندا استثمار ائدیلیب، آغیر دورومدا یاشام سوروردولر.
ذوالفقاریلر، اسکندریلر، ملک قاسمیلر، امیر افشارلار و حتم امیراصلان بونلار کوتلهنین قانینی شیشهیه چکیبد، وارلیغینی سوموروردولار.
هر بیر حرکتی اونون یانداشلاری و مخالفلریله بلیرلتمک اولار. سؤزونه دایانیرساق دموکرات فیرقه تمثیلچیلرینین 75 مین اۆیهسیندن 56 مین کویلو، 6 مین آیدین و ضیالی، 3 مین شهر پیشهور و توکانچیلاری، 2 مین تاجیر، 500 نفر یئرچی مولکدار و 100 نفر دین خادیمینی بهمن آییندا یایملانان آذربایجان قزئتی قئید ائتمکدهدیر.
حرکتین مخالف قوهلری، مرکزه باغلی اولان قوهلر، فئوداللار، خانلار، بیلر و دین خادیملری و بیر سیرا تجارتی باش توتمایان تاجیرلری سایماق اولار.
میللی حکومت قورولان زامان یورودولن سیاستلر آردی سوره یاریم فئودال قورولوش آرادان قالدیریلماقدا اولدو. خان-رعیت آراسینداکی ظالیمانه ایلیشگی یئرینی برابر حقوقلو اینسان توپلوسو دگیشمکده ایدی.
کویلولرین ایلک دؤنه تانینیب، حقوقلارینین الده ائدیلمهسی و مولک- یئر یییهسینه دؤنوشمهلرینین سئوینجله قارشیلامالاری دوغال بیر اولای کیمی آلینیردی.
آنجاق اونوتمامالیییق باتیدا بو سورج 100 ایللر بویونجا زامانلا تدریجا باش وئرسه و آیدینلاما، یئنیدن دوغوش اولایلاریلا چیگین-چیگینه ذهناً و عیناً گلیشسه، دوغودا عینی گلیشمهلرله ذهنی گلیشمهلر چیگین-چیگینه باش توتمامیشدیر.
بیر کولتورل گئجیکمه باش توتموشدور، مدرنیتهنین اولاناقلاری تکنولوژیسی و امکانلاری بؤلگهگه یورودولسه ده دوشونجه آلانینین و ذهنی اورتامین تام یئرینه اوتوروبدا اینسانلارین قافالاریندا قوروملاشمادیغیندان اوزده اولان بیر دگیشیم کیمی آلینماقدایدی.
کویلولر تورپاق صاحیبینه چئوریلدیلر آنجاق نسیل-نسیل اونلارا هئگئمون اولان باشلاری اوستونده یئرلشن خانلاری ذهن دونیالاریندان و ایچلریندن آتا بیلمهمیشدیلر.
«اینجه مَـمد»ین ناغیلیندادا اولدوغو کیمی مَـمد کویون خانینی گوجدن سالیب کویلولره یئر و تورپاق سیزیندیر اکین – بیچین دئیرکن، کویلولر او زامان بیز کیمه ایشلهیهجهییک بیزیم اربابیمیز کیمدیرله یانیتلامیشلار.
ایللرجه قوروملاشان او ایکیلی ظالیم ایلیشکی قورولوشو ذهنیتلرین او ایلیشکی چرچیوهسیندن قیراغا اوتوروبدا تام اؤزگور و برابر یاتای ایلیشکی ذهنیتیله دگیشمهسی بیر ایل ایچینده باش توتا بیلمزدی.
آذر حرکاتیندا مدرنیتهنین عینیتی ذهنیتله برابرجه یورویهمهدی یانی بونا زامان وئریلمهدی. ائله او اوزدندیر، سیاسال و توپلومسال و اکونومیکال دگیشمهلری بؤیوک سئوینجله قارشیلاییب ایلک دؤنه حقوقلارا یییهلَـنن کویلو، میللی حکومت گوجدن ائندیگی زامان اوز چیخارلارینی بیله قورویوب ساوونماق اوچون او قدر ده دیرهنمهگه جان آتماییب مجادلهیه گیریشمهدیلر.
بونا بنزَر اولای ایران اسلام انقلابی زامانیندادا باش توتاجاقدی. 10 ایلدن آرتیق سورن تورپاق بؤلوشومو و یئر اصلاحاتینی حیاتا کئچیرن شاه، دئوریم زامانی کویلولرین دستهگینی قازانا بیلمهمیشدیر. باخمایاراق میللی حکومت اولوسلار آراسی سیاستینین ایلک قوربانینا چئوریلدی، مرکز حکومت آنلاشمالاری پوزوب بَربَرجهسینه مثلی گؤرونمهمیش جینایتلر ائتدی و میللی حکومتین ان اؤنملی قوروجوسو، موجادیله مئیدانیندان آپاریلدی، آنجاق ان آزی ذهنی دگیشیمین باش توتماسینا امکان وئریلسهیدی، میللی حکومت ییخیلسایدی بیله خالق یادداشیندان بو قدر سیلینمزدی، میللت او شانلی ایله بو قدر لاقئید یاناشمازدی، و بو میللی حافیظه، میللی ذهنیت، سونراکی حرکاتا تمل نؤقطهسی اولا بیلردی.
سون.
قایناقلار:
1- شهریورین اون ایکیسی
2- جنوبی آذربایجاندا میللی دموکراتیک حرکات؛ اکرم رحیملی
3- حکومت ملی آذربایجان؛ حسین علیزاده
4- پیشهوری خاطیرهلری
5- مقاومت شکننده؛ جان فوران
6- اقتصاد سیاسی؛ محمدعلی همایون کاتوزیان
7- آموزش ستمدیدهگان؛ پائولو فریره
8- آذربایجان قزئتی
