نگاهی به زندگی امیر علیشیر نوایی بمناسبت تخریب بنای یادبودش

گادتب: خبر آمد که بنای یادبود امیر علیشیر نوایی در شهر مزار شریف توسط طالبان تخریب شده و وزرات خارجه ازبکستان از آنها توضیح خواسته است.

شعر و آهنگ «بیا که بریم به مزار ملاممدجان» در فولکلور افغانستان سابقه پانصد ساله دارد و می‌گویند عاشقی به نام عایشه این شعر را در حسرت پسری به نام ملاممدجان خوانده و وزیر دانشمند دوره تیموری و سلطان حسین بایقرا آن را شنیده و ثبت کرده است.

اجداد نوایی مانند پدر بزرگ او همگی آهنگساز و نوازنده بودند و به سنت ترکهای شرقی، بخشی نامیده می‌شدند که معادل آشیق در آذربایجان ماست. آنها داستانهای عامیانه را گردآوری کرده و خودشان نیز داستان عاشقانه می‌نوشتند و پدر نوایی به نام کیچیکینه بخشی قبل از خدمت در دربار تیموری، آهنگساز و نوازنده بوده است. شاید این آهنگ از سروده‌های خود نوایی است یا اینکه او آن را از زبان عامه مردم شنیده و ثبت کرده و کتابت آن توسط ایشان، باعث ماندگاری این اثر شده است.

وقتی به نوایی «وزیر دانشمند» می‌گویند، فکر نکنید که درباره او نیز مانند «وزیران کاردان ایرانی» دروغ گفته میشود. سی جلد کتاب ارزشمند از نوایی به یادگار مانده که دو جلد آنها به زبان فارسی و بقیه به زبان ترکی است و او کتاب «مقایسه اللغتین» را برای اثبات برتری لغات ترکی نسبت به فارسی نگاشته است. وسعت تالیفات نوایی چنان است که می‌گویند همه لغات مستعمل آن روزگار در کتب او بکار رفته و لغتنامه نویسان بعدی، لغتنامه‌های خود را بر اساس کتابهای نوایی نوشتند که ده جلد لغتنامه از جمله آثار میرزا مهدیخان استرآبادی، شیخ سلیمان ازبک افندی بخارایی و عبدالصبور خویی مشهور همگان است.

درباره خدمات دیگر نوایی، به باور اکثر نویسندگان در چند جلد کتاب هم نمی‌توان اسامی بناهای ساخته شده توسط نوایی را لیست کرد و شاید برای همین شهردار مزار شریف نمی‌تواند نام و یاد او را تحمل کند و یابودش را تخریب می‌کند.

این آهنگ نوایی نیز مانند همه کارهایش در حصار افغانستان نمانده و با استقبال همه ممالک ترک مواجه شد و در آذربایجان اثر بی‌نظیر «آختارما منی» بر اساس آن آهنگ ساخته شد و خیلی‌ها آن را خواندند. ولی هیچ کس غیر از نیام‌الدین موسایئو نتوانست حزن و دردی را که در جان عایشه و نوایی بوده به مخاطب انتقال دهد و باید آهنگ «آختارما منی» را از نیام‌الدین شنید و باز بر تخریب کنندگان بنای یادبود نوایی لعنت فرستاد.

ابراهیم ساوالان