GADTB Güney Azərbaycan Demokratik Türk Birliyi
GADTB: Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin (BAEA) baş direktoru Rafael Qrossi 2026-cı il aban ayının 5-də, çərşənbə axşamı, BMT Təhlükəsizlik Şurasının İslam Respublikasının nüvə proqramına dair iclasında xəbərdarlıq edib ki, agentlik hələ də nüvə materiallarının vəziyyətini yoxlamaq və onların dinc məqsədlərdən kənar istifadəyə yönəldilmədiyinə əmin olmaq imkanına malik deyil.
O vurğulayıb ki, 2025-ci ilin iyununda baş vermiş hücumlardan 16 aydan çox vaxt keçməsinə baxmayaraq, İslam Respublikasının daha əvvəl bəyan etdiyi 60 faizədək zənginləşdirilmiş təxminən 440 kiloqram uranın vəziyyəti hələ də müstəqil şəkildə təsdiqlənməyib.
Bu vəziyyət, eləcə də müfəttişlərin həssas obyektlərə girişinə maneə yaradılması nüvə silahlarının yayılması və bunun beynəlxalq təhlükəsizlik üçün mümkün nəticələri ilə bağlı ciddi narahatlıq doğurur.
Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyinin baş direktoru Rafael Qrossinin BMT Təhlükəsizlik Şurasında bu gün səsləndirdiyi və yayımlanan çıxışından tərcümə edilmiş hissələr:
“Xüsusilə narahatlıq doğuran məsələlərdən biri İslam Respublikasının daha əvvəl bəyan etdiyi nüvə materiallarıdır. Bunlara 440 kiloqram yüksək dərəcədə zənginləşdirilmiş uran daxildir”.
“Bəzi həll olunmamış təminat məsələləri artıq beş ildən çoxdur ki, cavabsız qalır”.
“Agentliyin müfəttişləri aylardır geri qayıtmağa hazırdırlar. Lakin İslam Respublikası agentliyin əvvəlcədən bəyan edilmiş nüvə materiallarını nəzarət altında olan obyektlərdə yoxlaya bilməsi üçün tələb olunan məlumatları və giriş imkanlarını təmin etməyib. Buraya həm hərbi hücumlara məruz qalmış, həm də zərər görməmiş obyektlər daxildir”.
“Bu günə qədər agentlik İslam Respublikasının hərtərəfli təminatlar sazişinin əhatə etdiyi nüvə materiallarında hər hansı yayındırmanın baş vermədiyini təsdiqləyə bilməyib. Bu vəziyyət düzəldilə bilər və düzəldilməlidir”.
“Faktiki vəziyyəti yoxlamaq üçün obyektlərə giriş imkanını heç nə əvəz edə bilməz”.
“Bu sahədəki hüquqi öhdəliklər heç bir şəraitdə birtərəfli qaydada dayandırıla bilməz”.
Qrossinin İslam Respublikasının nüvə obyektləri ilə bağlı xəbərdarlığının təfərrüatları
Qrossi izah edib ki, 2025-ci ilin iyununda baş vermiş hücumlardan sonra təhlükəsizlik səbəbindən agentliyin müfəttişləri nüvə obyektlərindən çıxarılıblar. Onların geri qayıtmağa hazır olmalarına baxmayaraq, müntəzəm nəzarət fəaliyyətləri hələ də bərpa edilməyib.
Onun sözlərinə görə, bu vəziyyətdə yeganə mühüm istisna Buşəhr Atom Elektrik Stansiyasıdır. Agentliyin müfəttişləri burada yoxlama işləri aparırlar. İslam Respublikasının Atom Enerjisi Təşkilatı da 2027-ci ilin əvvəlində işlənmiş nüvə yanacağının yeni quru saxlama obyektinə köçürülməsi üçün tələb olunan nəzarət avadanlıqları ilə bağlı agentliklə əməkdaşlıq edib.
Agentliyin baş direktoru İslam Respublikasının 2025-ci ilin iyun hücumlarından bir qədər əvvəl elan etdiyi İsfahandakı zənginləşdirmə obyektinə də toxunub. Hücumların başlaması səbəbindən bu mərkəzdə ilkin yoxlama aparılmayıb. Agentliyin sonrakı giriş tələbləri də indiyədək nəticəsiz qalıb.
Qrossi bildirib ki, agentlik 2025 və 2026-cı illərdəki hücumlarda zərər görmüş obyektlərin təmir edildiyinə və ya yenidən qurulduğuna dair hər hansı əlamət aşkarlamayıb. Bununla belə, o vurğulayıb ki, məsafədən aparılan qiymətləndirmələr fiziki və birbaşa yoxlamanı əvəz edə bilməz.
İslam Respublikasının məsələsinin 20 ildən sonra ilk dəfə BMT Təhlükəsizlik Şurasına çıxarılması
Təhlükəsizlik Şurasının iclası BAEA Rəhbərlər Şurasının 2026-cı il sentyabrın 9-da qəbul etdiyi qərardan sonra keçirilib. Həmin qərarla İslam Respublikasının təminatlar üzrə öhdəliklərinə əməl etməməsi məsələsi 23 lehinə, 3 əleyhinə səslə və 8 bitərəf səslə BMT Təhlükəsizlik Şurasına göndərilib. Bu, 2006-cı ildən bəri bu xarakterli ilk yönləndirmə olub.
Çərşənbə axşamı keçirilən iclasın əvvəlində Rusiya və Çin bu məsələyə baxılmasının legitimliyini şübhə altına alıblar. Buna baxmayaraq, iclasın gündəliyi 11 lehinə səslə qəbul edilib; Rusiya və Çin əleyhinə səs verib, daha iki ölkə isə bitərəf qalıb.
Bu səsvermə iclasın gündəliyi ilə bağlı olub, İslam Respublikasına qarşı yeni sanksiyaların və ya yeni qətnamənin qəbul edilməsi barədə olmayıb.
Britaniyadan xəbərdarlıq: Bu məsələ bütün dünyanı narahat etməlidir
Böyük Britaniyanın BMT-dəki daimi nümayəndəsi Sara Makintoş da bugünkü iclasda bildirib ki, İslam Respublikası uranı 60 faizədək zənginləşdirmiş nüvə silahına malik olmayan yeganə ölkədir. Onun sözlərinə görə, bu səviyyədə zənginləşdirmənin etibarlı mülki əsaslandırması yoxdur.
O vurğulayıb ki, 400 kiloqramdan çox yüksək dərəcədə zənginləşdirilmiş uran ehtiyatı bir ildən artıqdır ki, effektiv nəzarətdən kənarda qalıb və İslam Respublikası agentliyin ən həssas nüvə mərkəzlərinə giriş üçün tələb etdiyi imkanları hələ də təmin etməyib.
Makintoş bu vəziyyətin beynəlxalq ictimaiyyətin bütün üzvlərini narahat etməli olduğunu bildirib və müfəttişlərin nüvə obyektlərinə qayıtmasına çağırıb.
