بیجار گروس؛ تبریز کوچکی که بر بلندای آذربایجان جنوبی چشم انتظار تبریز مانده است

گادتب: بیجار با جمعیتی بالغ بر ۷۶۰۰۰ نفر از شهرهای مهم و تاریخی آذربایجان جنوبی است که با قرار گرفتن در منطقه ای کوهستانی با داشتن ارتفاعی نزدیک به ۲۰۰۰ متر از سطح دریاهای آزاد در کنار شهرخلخال، بام آذربایجان به شمار می رود.

به گزارش “صفحه اطلاع رسانی عباس لسانی”، این شهرستان با مساحت ۷۷۳۰ کیلومتر مربع از شمال شرقی به استان زنجان، از شمال غربی به شهرستان تیکان تپه (تکاب در آذربایجان غربی)، از جنوب به شهرستان قروه( در استان سینانداش)، از جنوب شرقی به استان همدان و از غرب به سینانداش(سنندج)و دیواندره محدود است. بیجار گروس منطقه‌ای کوهستانی است که امروز از نظر اداری در تقسیمات کشوری ایران در استان به اصطلاح (کردستان) یا همان سینانداش قرار گرفته است.جنس خاک آن از سنگ‌های رسوبی مخصوصاْ ترکیبات رسی و آهکی و متعلق به دگرگونی‌های دوران سوم است. ارتفاع متوسط این شهرستان از سطح آب‌های آزاد ۱۹۴۰ متر است.

بر اساس کاوش های باستانشناسی قدمت تاریخی این منطقه به هفت هزار سال قبل برمیگردد و آثار به دست آمده از تپه‌های باستانی آن قابل مقایسه با آثار به دست آمده از تپه «یانیق تپه» می‌باشد. قلعه «قمچیقای» با قدمتی شش‌هزار ساله در فاصله ۴۵کیلومتری شمال بیجار و در نزدیکی شهر «یاستی کند» قرار دارد. در قرن پانزدهم، بیجار روستایی بود که به «شاه اسماعیل» نخستین پادشاه دودمان صفویه تعلق داشت.

در حدود بیش از یک قرن قبل ساکنان آن به اندازه‌ای متمکن شدند که توانستند مالک زمین و خانه‌های خود شوند. بیجار به یک شهر تبدیل شد، ولی موقعیت جغرافیایی آن طوری نبود که به صورت مرکز بازرگانی درآید. بلکه تنها بازاری شد برای فروش فرآورده‌های کشاورزی و اهمیت چندانی پیدا نکرد.

در سال ۱۲۹۶ ه.ق قحطی بزرگی که در تبریز و آذربایجان به وقوع پیوست، در این هنگام به دستور «امیر نظام گروسی» حاکم وقت بیجار، دهها خروار گندم از گروس به تبریز منتقل گردید و مردم تبریز را از قحطی و مرگ رهانید به همین علت از این تاریخ به بعد «بیجار گروس» را «تبریز کوچک» نیز نامیده‌اند.

مردم بیجار گروس در جریان انقلاب مشروطه بر خلاف شهرهای همسایه غربی با ۳۰۰ سوار به یاری و کمک «ستارخان» و دیگر دلیران مشروطه آذربایجان شتافتند.

بیجار گروس در ۱۳۲۵ شمسی همزمان با شکست «فرقه دموکرات آذربایجان» و تشدید فشارهای حکومت پهلوی به ملت تورک آذربایجان جنوبی و شدت یافتن مظالم و سیاست‌های استعماری بر علیه آذربایجان، از استان چهارم «آذربایجان غربی» منفک گردیده و به استان همدان واگذار گردید و نهایتاْ در سال ۱۳۳۷ با تشکیل استان جعلی در بخشی از سرزمین تاریخی آذربایجان به نام ( کردستان) که متشکل از مهاجرین هندی که در جنگ جهانی اول توسط بریتانیا به عنوان پیاده نظام بر منطقه آورده شده بودند، بیجار گروس به این استان ضمیمه شد و این در حالیست که با بررسی تاریخی مشخص میگردد که تمامی این مناطق همواره جزو ایالت و منطقه آذربایجان بوده و همیشه از ناحیه غرب مورد حمله و غارتگری و چپاول قرار میگرفته است.

بیجار گروس در حال حاضر وسیع‌ترین و پرآب‌ترین منطقه استان به اصطلاح کردستان می‌باشد و به انبار غله در ایران نیز مشهور است. در این منطقه چهار رود پرآب به نامهای «قیزیل اوزن»، «قمچی چای»، «اوزون دره» و «تالوار» وجود دارد.

ازصنایع دستی این منطقه می توان به قالی، قالیچه، گلیم، جاجیم، سجاده، نمد، توری، دستکش، جوراب و…اشاره کرد امامهمترین صنایع دستی آن فرش‌های این منطقه می باشد که از شهرت جهانی برخوردار بوده و به خارج صادر میشوند.

در اواسط قرن بیستم میلادی صنعت فرش به تدریج در این منطقه احیاء شد تادر سال ۱۹۳۸ که در حدود ۱۰۰۰ دستگاه بافندگی در این ناحیه مشغول کار بود و فرآورده سالانه آن به هزار تخته می‌رسید. در بیش از یک قرن گذشته روسا و خوانین مشرق این ناحیه کرد نبودند بلکه تورک بودند، به طوری که عده ای از آنها تا امروز نیز تورک هستند. اغلب قبایل تورک از گذشته در داخل جغرافیای موسوم به ایران و دیگر کشورهای منطقه قالی‌های خود را مثل قالی‌های بیجار دو پوده می‌بافند. که می توان ناحیه هریس و تبریز، قشقائی‌های استان فارس و بعضی از ایالات افشار را در کرمان نام برد.خوانین تورک همچون خاندان افشار که درحال حاضر نیز مالک روستای بسیاری در بیجار هستند ،برای قصور خود به قالی‌های بزرگ و محکم نیاز داشتند، دستور دادند آنها را با همان گره تورکی و دو پوده پشمی تهیه کنند. یعنی به همان شیوه‌ای که قالی یوشاک تا به امروز بافته می‌شود. در واقع قالی بیجار میتواند یکی از خویشاوندان دور قالی یوشاک ترکیه باشد.

بیجار یکی از شهرهای تاریخی و باستانی آذربایجان است که تا کنون نزدیک به ۶۰ اثر باستانی توسط کاوشگران در آن شناسایی شده است،از مهم‌ترین آثار تاریخی بیجار می توان به قلعه بزرگ قم چقا، پل تاریخی صلوات آباد، بنای سنگی اوچ گونبذ، مسجد تاریخی خسروآباد، تیمچه حاج شهباز خان، تیمچه امیر تومان متعلق به دوره صفویه و قلعه‌های تاریخی اشاره کرد.

قلعه بالا بیجار که از اسناد تاریخی تورک نشین بودن بیجار گروس از آغاز سکونت مردم منطقه در هزاره اول پیش از میلاد میباشد، در حال تخریب و نابودی کامل است. این درحالی است که باستان‌شناسان بارها نسبت به آغاز کاوش‌های باستان‌شناسی در این تپه، پیش از تخریب کامل اخطار داده‌اند.قلعه بالا مهمترین محوطه باستانی شهر بیجار محسوب می‌شود که درست در وسط این شهر واقع شده است. این تپه در مقابل بازار قدیمی شهر، مسجد جامع و کاروانسرای قدیمی نزدیک بازار قرار گرفته است، به همین علت باستان‌شناسان معتقدند که احتمالا برخی از لایه‌های فوقانی تپه می‌تواند در بازسازی بافت قدیم شهر بیجار راهگشا باشد. 

تورک‌ های منطقه گروس در ۸ نقطه شهری و ۴۰۰ روستا در شهرستان‌های «بیجار گروس» و «قروه گروس» ساکن هستند.با وجود قابلیت‌های بسیار بالای منطقه، بیجار نسبت به شهرهای غربی استان به اصطلاح کردستان محروم مانده و طرح‌های عمرانی این منطقه با سرعت لاک پشتی در حال اجراء می‌باشند!

بعد از تشکیل استان کردستان که کوه «چنگ الماس» به عنوان حد و مرز آذربایجان و کردستان تعیین شد، شاعر ترک‌زبان بیجار ترانه‌ایی می‌سراید که اکنون نیز بر زبان زنان بیجار و قروه به هنگام قالی بافی جاری است : 

چـنگ الماسین یئلی اسدی

آجـیسی دوغـرادی کـسدی

حاجامـات آلمـایـیـن بـسـدی

قــان آپـاردی حـالــدان مـنی

ایـراق سـالدی ائـلـدن مـنی

بیجار هر چند در نتیجه سیاست های ضد تورک شوونیسم فارس حاکم بر تهران به مانند بسیاری از مناطق و شهرهای تاریخی و حتی طبق  اسناد رسمی تقسیمات کشوری دهه های نه چندان دور، امروز در راستای سیاست تجزیه آذربایجان از مام میهن جدا افتاده اما این تبریز کوچک همچنان بر بلندای آذربایجان چشم انتظار تبریز بزرگ استوار مانده است.