ادتاج اتحادیه دمکراتیک ترک آذربایجان جنوبی
گادتب: تاتارهای کریمه قوم تورک تبار بومی شبه جزیره کریمه در بخش شمالی دریای سیاه هستند که امروزه به طور غیر قانونی در کنترل روسیه قرار گرفتهاست. زبان مادریشان تاتاری کریمه است که در جنوب دارای عناصر اوغوزی فراوان و در شمال کریمه دارای عناصر قپچاقی میباشد؛ به همین دلیل در شبه جزیره کریمه دو لهجه بزرگ از این زبان تکلم میشوند. تاتارهای کریمه به سه دسته تقسیم میشوند:
۱- یالی بویلوها که بزرگترین گروه آنها بوده و ترکهای ساکن در نواحی ساحلی دریای سیاه در شبه جزیره کریمه از این دستهاند. یالیبویلوها عمدتاً از نسل ترکان اوز و پچنک و اسکیتها و سرمتها که از قرن هشتم قبل از میلاد در شمال دریای سیاه دیده شدند بوده و به ترکی اوغوزی تکلم میکنند. قدمت اینان در شبه جزیره کریمه دست کم به ۱۲۰۰ سال قبل باز میگردد. یالی بویلوها تماماً متعلق به نژاد اوروپوئید (سفید) هستند و حدود ۶۰٪ جمعیت تاتارهای کریمه را تشکیل میدهند.
۲- تاتها: تاتهای ساکن در کریمه را نباید با تاتهای ایرانیک ساکن در شمال غربی و مرکز ایران و تاتهای جمهوری آذربایجان اشتباه گرفت. تاتهای کریمه تورکیک بوده و اسکیتها، سرمتها، هونها، بلغارها و کومان-قپچاقها در شکل گیری اینان نقش داشتهاند. در کریمه به ترکهای ساکن در نواحی کوهستانی لغت تات اطلاق میشود و تات در اینجا به معنی داغلی (کوهی) میباشد.* تات های کریمه به تورکی قپچاقی تکلم کرده و از نژاد اوروپوئید (سفید) میباشند. تاتها حدود ۲۵٪ جمعیت تاتارهای کریمه را تشکیل میدهند.
۳- نوغایها: نوغایها آخرین دسته از ترکانی هستند که در کریمه ظاهر شدند. قدمت حضور اینان در کریمه مربوط به کشورگشایی های چنگیزیان و تشکیل خانات کریمه میباشد. نوغایها از نسل قپچاقها و همچنین مغول های ترکیزه شده هستند و نام خود را احتمالاً از نوغای میرزا یکی از اشراف آلتین اوردا اقتباس کردهاند. نوغایها حدود ۱۵٪ از جمعیت تاتارهای کریمه را تشکیل داده و از نظر آنتروپولوژی متعلق به تیپ سیبری جنوبی که ترکیبی از دو نژاد بزرگ منغولوئید (زرد) و اوروپوئید (سفید) میباشد هستند. نوغایها را به طور دقیقتر باید بازماندگان ترک و مغول قشون نوادگان چنگیز در کریمه قلمداد کرد. نوغایها عموماً در شمال شبه جزیره کریمه سکونت دارند.
تاتارهای کریمه به دلیل زندگی در اوکراین، استفاده از زبان اوکراینی نیز رایج است. تاتارهای کریمه در بین خودشان از زبان تاتاری کریمه، با افراد روس و غیرتاتار به زبان روسی و با ترکهای آناتولی به زبان ترکی استانبولی صحبت میکنند. تاتارهای کریمه همانند ترکان آهیسکا، ترکان کاراچای و ترکان بالکار از قربانیان سیاستهای قومی شوروی استالینی هستند.
خانات ترکی کریمه به رهبری حاجی گرای از نوادگان جوجی فرزند ارشد چنگیزخان در سال ۱۴۳۰ میلادی حکومت خود را به پایتختی #باغچه_سرای برپا کردند. متأسفانه خانات کریمه نقش مهمی در تضعیف و نابودی دولت قدرتمند آلتین اوردا که سایه آن همواره بر سر روسها سنگینی میکرد ایفا کرد و با خانات ترکی قازان نیز تعاملات منفی داشت؛ همین امر موجب نفوذ شدید روسها در این خانات و مداخله در امور خانات کریمه گشته بود. تاتارهای کریمه از اواخر قرن ۱۵ میلادی خانات خود را به امپراطوری #عثمانی سپردند و تحتالحمایه آن شدند. بعدها در اواخر قرن هجدهم میلادی و با عقبنشینی دولت عثمانی از کریمه، روسیه تزاری آرام آرام حکومت کریمه را به دست گرفت، طوری که در سال ۱۷۸۳ حاکم آن یک روس شد. از همین زمان مهاجرت روسها و اقوام دیگر با کمک دولت تزاری روسیه به کریمه شروع شد و در اواسط قرن ۱۹ میلادی کمکم آثار تمدن قدیمی کریمه که بخشی از آن مانند مساجد، حمامها و چاههای آب دستاورد تاتارها بود ویران شد.
حاکم روس کریمه در اواسط قرن نوزدهم برای کم کردن دردسر تاتارها خواهان اخراج کامل آنها از کریمه و اسکان آنها در ترکیه شد ولی تزار وقت روسیه با آن مخالفت کرد. با این پیشینه و کشمکش تاتارها با روسها بود که وقتی ارتش آلمان نازی در زمان جنگ جهانی دوم، در سال ۱۹۴۱ به کریمه رسید، با آغوش باز تاتارها روبرو شد که حتی یک گروه مسلح نزدیک به ۲۰ هزار نفری دفاع از خود در مقابل ارتش شوروی تشکیل دادند.
در دوره حکومت استالین به اندیشه انتقال تاتارها به #ترکیه جامه عمل پوشانده شده و جمعیت کثیری از آنان وارد آناتولی شدند. از جمله شاخص ترین چهرههای تاتارهای کریمه در ترکیه میتوان پروفسور معزز علمیهچیق سومرولوژ و ایلبر اورتایلی مورخ و ترکولوژ معروف ترکیه را نام برد.
