دکتر توحید ملک زاده: نگاهی به مسکن اولیه عشایر شکاک

گادتب: این ایل را شئکاک و با املای « شه¬کاک » هم نوشته اند . در آذربایجان برای اولین بار رد پای « ایل شکاک » را در اطراف ماکو می بینیم که همگام با جعفر قلی خان دو نبولی علیه قاجارها جنگیده و شکست می خورند. ) ملک زاده دیلمقانی، توحید، تاریخ ده هزار ساله سلماس و غرب آذربایجان، چاپ اول1384، انتشارات ائلدار تبریز، ص( درباره این ایل بعضا اطلاعات نادرستی در کتب تاریخی معاصر نوشته شده است . مثلا محققینی سهوا و بعضا عمدا ایل شقاق شیعه مذهب آذربایجان را با شکاک سنی مذهب یکی انگاشته و صادق خان شقاقی زمان فتحعلی شاه قاجار را رئیس ایل شکاک متصور شده است. (زکی بیگ، محمد امین، زبده تاریخ کرد و کردستان جلد اول ، ترجمه یدالله روشن دلان، تهران انتشارات توس، 1388، ص163. توحدی، ک، حرکت تاریخی کرد به خراسان، جلد دوم، مشهد، اردیبهشت 1364، ص: 506)در حالی که ایل شقاقی پس از عصیان صادق خان و قتل وی در زمان سلطنت فتحعلیشاه و تخته قاپوشدن در اراضی سراب ، گرمرود و هشته رود متفرق گشت.( خاطرات ممتحن الدوله، به کووش حسینقلی خان شقاقی، انتشارات امیرکبیر تهران، چاپ اول، 1353، ص: 101- مردوخ روحانی نیز صادق خان را اشتباها از شکاکها نوشته است. روحانی، مردوخ، تاریخ و مشاهیر کرد، انتشارات سروش، تهران، 1371،ص: 497) در شرفنامه ردپایی از قبیله شکاک به چشم نمی خورد ولی این منبع در اطراف منطقه حسن کیف در جنوبشرق ترکیه یکی از سیزده قبیله منطقه را شقاقی ذکر می کند. (شمس الدین بدلیسی، شرف خان، شرفنامه : تاریخ مفصل کردستان، به اهتمام ولادیمیر ولییامینوف زرنوف، انتشارات اساطیر تهران، 1377چاپ اول ، ص: 152) با اینحال سلیمان صبری پاشا هم یک سوم شکاکها را یزیدی و یک قبیله آنرا ترک می داند.( Süleyman sabri paşa, Van tarihi ve Kürt Türkleri hakkında incelemeler, yayına hazırlayan;Gamze Gayeoğlu,Ankara,1982,s;45)

منابع ترکیه نام این ایل را شاواک و هم شکاک نوشته اند. (https://tr.wikipedia.org/şavak) به نوشته سلیمان صبری پاشا شکاکها بر اثر جنگهای خونین داخلی به طایفه های مختلفی واپاشیده شده اند. بطوریکه این نام امروزه فقط در اطراف سلماس به چشم می خورد. (Süleyman sabri paşa, Van tarihi ve Kürt Türkleri hakkında incelemeler, yayına hazırlayan;Gamze Gayeoğlu,Ankara,1982,s;44)هرچقدر این قبایل تحت عنوان یک ایل بسر برده باشند ولی در طی تاریخ به ضدیت هم اقدام نموده اند. (Süleyman sabri paşa, Van tarihi ve Kürt Türkleri hakkında incelemeler, yayına hazırlayan;Gamze Gayeoğlu,Ankara,1982,s;45)

نظریه ای نیز بر اشتقاق کلمه شکاک از ساکاهای ترک وجود دارد. ( توحدی، ک، حرکت تاریخی کرد به خراسان، جلد دوم، مشهد، اردیبهشت 1364، ص: 504)

محل سکونت اولیه شکاک

درباره محل سکونت اولیه ایل شکاک قبل از ورود به غرب آذربایجان (آذربایجان غربی) روایتهای مختلفی ذکر شده است: شمال کشور سوریه (علی نژاد، میر حاج، جامعه شناسی ایل شکاک، اورمیه، انتشارات حسینی اصل، چاپ اول 1383، ص 6)، آسیای صغیر و جنوب اروپا (اسکندری نیا، ابراهیم، ساختار سازمان ایلات و شیوه معیشت عشایر آذربایجان غربی،  اورمیه، انتشارات انزلی، چاپ اول 1366، ص68)، نواحی شرقی امپراطوری عثمانی (برزویی، مجتبی، اوضاع سیاسی کردستان( از سال 1258 تا 1325 شمسی) ، انتشارات فکر نو، تهران، چاپ اول زمستان 1378، ص 147)، منطقه دیاربکر (سجادی، علاء الدین، تاریخ جنبشهای کردستان، ترجمه: کریمی، رئوف، چاپ دوم1387 سنندج، انتشارات کردستان، ص 213)در کشور ترکیه. از آنجایی که محل اقامت اولیه طوایف شکاک به صورت سینه به سینه به تاریخ معاصر رسیده است به نظر می رسد طوایف مختلف شرکت کننده در اتحادیه شکاک هر کدام به صورت جداگانه در مناطق مختلف ذکر شده فوق می زیستند و بعدها با شرکت در اتحادیه جدید تحت عنوان شکاک موجب بروز اختلاف در محل اصلی اسکانشان شده است. ولی آنچه که واضح است این است که با توجه به روایات فوق ، ایل شکاک ایل بومی آذربایجان نبوده است. امروزه این ایل در غرب و جنوب غرب شهرستان سلماس و در شمال شهرستان اورمیه زندگی می کنند ( غفوری نیا، علی اصغر، جغرافیای تاریخی، سیاسی، اجتماعی سلماس، انتشارات آینا، اورمیه ، 1393، ص: 122، شیخ محمد مردوخ کردستانی نویسنده تاریخ مردوخ مدعی است که قسمتی از این طایفه در سلیمانیه زندگی می کنند که مورد تایید نیست. مردوخ کردستانی، محمد، تاریخ مردوخ جلد اول ، چاپخانه ارتش، ص:98)