۲۱ آذرماه در یک نگاه – دو روز، دو روایت

گادتب: روایت روز اول؛ ۲۱ آذرماه ۱۳۲۴

ویلیام داگلاس قاضی عالی‌مقام آمریکایی در کتاب «سرزمین عجیب با مردمی مهربان» اصلاحات انجام یافته در آزربایجان را چنین شرح می‌دهد:

۱- تقسیم اراضی و املاک مالکین فراری و تصویب قانونی جهت تقسیم محصول زمین به نفع دهقانان.

۲- از بین بردن رشوه، پیشه‌وری رشوه دادن به مأمورین دولت را خیانت به حقوق عمومی اعلام کرد و به مرتکبین، مجازات سختی قائل شد. این قانون اثر برق آسایی داشت. بازرگانان به من گفتند که اگر شب‌ها مغازه‌هایشان باز می‌ماند، اموالشان تأمین داشت و چیزی به سرقت نمی‌رفت. اهالی اظهار می‌داشتند که برای اولین بار با اطمینان می‌توانستند شب یا روز ماشین‌هایشان را در کنار خیابان یا پس کوچه بگذارند، بدون اینکه کسی جرئت دزدیدن چرخ، چراغ و آئینه یا سایر اثاث آنرا داشته باشد، حتی اگر در ماشین باز می‌ماند.

۳- کلینک‌های بهداشتی سیاری تأسیس شده بود که از تبریز به دهات اطراف می‌رفت.

۴- قیمت اجناس مورد نیاز عمومی بطور جدی کنترل می‌شد و احتکار کنندگان سخت مجازات می‌شدند و قیمت کالاهای مورد مصرف عموم ۴۰ درصد پایین آمده بود.

۵- قانون حداقل بیکاری و حداکثر ساعات کار تصویب و بین کارفرمایان و کارگران قراردادهای دسته جمعی بسته شد.

۶- برنامه کار عمومی اجرا و قسمت اعظم خیابان‌ها و کوچه‌ها آسفالت و سنگفرش شد.

۷- برنامه تعلیمات عمومی اجرا و در دهات مدارس باز شد و دانشگاه تبریز با دو دانشکده طب و ادبیات تأسیس گردید…

روایت روز دوم : ۲۱ آذرماه ۱۳۲۵

ویلیام داگلاس قاضی آمریکایی که خود به آزربایجان رفته بود، رفتار ارتش شاهنشاهی را با مردم آزربایجان بدینسان بیان می‌کند:

… وقتی ارتش ایران به آزربایجان بازگشت، وحشت برپا نمود سربازان قتل و غارت و تاراج براه انداختند. آنها هر آنچه بدستشان می‌رسید و هر چه می‌خواستند تصاحب می‌کردند. رفتار سربازان اشغالگر روس بسیار برازنده‌تر از اعمال وحشیانه سربازان نجات بخش ارتش شاهنشاهی بود. بطوریکه خاطره فوق العاده زشت و شومی در آزربایجان بجا گذاشت.

در آزربایجان اموال و احشام ده‍قانان به غارت رفت و زنان و  دختران مورد تجاوز قرار گرفتند. گرچه رسالت ارتش ایران، آزادی آزربایجان بود، ولی آنها مردم را غارت کرده پشت سر خود مرگ و نابودی بجا گذاشتند.

به دنبال ارتش مالکین فراری بازگشتند. آنها بدریافت بهره مالکانه همان سال اکتفا نکردند، بلکه بهره مالکانه سال قبل را نیز از دهقانان پس گرفتند و آن چنان روستائیان را غارت کردند که آنها ذخیره غذایی خود را هم از دست داده گرفتار گرسنگی شدند …