دولت سبکری

گادتب: هنگام گسترش اسلام دو ثلاله ترک تبار با نسب مشترک (احتمالا خلج) بر شمال و جنوب افغانستان امروزین حکومت می‌کردند: ترک شاهیان یا کابلشاهان بر کابلستان در شمال و زنبیلیان یا زابلشاهان بر زابلستان در جنوب.

 بنابر گفته طبری بانیان این سلسله‌ها دو بردار بودند که هنگام حاکمیت خاقانات تورک (امپراتوری گوک تورک) به عنوان والی منطقه برگزیده شده بودند ولی حاکمیت آنها به مدت حدودا صد سال پس از انقراض خاقانات ترک به منطقه به طول انجامید.

کابلشاهان و زابلشاهان اگرچه در مواردی مخالف هم بودند؛ ولکن در برابر اعراب و مزدوران آنها متحد بوده و مدتها جلوی پیشروی آنان به شرق و گسترش اسلام را گرفته بودند.

دوره زمامداری آنان مقارن بود با قدرت گیری یعقوب لیث صفاری. وی که به عنوان بانی دولت صفاری شناخته می‌شود؛ پس از اشغال مناطق غربی چون کرمان و زاهدان و نیز خراسان در شمال متوجه شرق گردیده و به زابلستان و کابلستان تحت کنترل ترکان حمله کرد. او که به بهانه جهاد با کفار (غیرمسلمانان) دست به حمله زده بود؛ تعدادی اسیر با خود از آن ولایات آورد. سبکری نیز از افرادی بود که با اسارت و یا به خواست خود به یعقوب لیث پیوسته بود. او که از ترکان خلج بود به دلیل لیاقت از سوی صفاریان به حکومت کرمان و فارس گماشته شد.

در سال ۲۷۴ قمری عمرو برادر یعقوب صفاری او را با هدایی فراوان به عنوان سفیر و تقدیم کننده خراج نزد خلیفه عباسی فرستاد. اما دیری نپایید که عمرو لیث به اسارت سامانیان که در حال قدرت گیری در خراسان بودند در آمده و سبکری نیز از این وضعیت استفاده کرده و حکومت خود را در ۲۸۹ هجری به مرکزیت شیراز تأسیس کرد. او مناطقی چون فارس، کرمان، اصفهان و برخی نواحی عراق عجم را تحت کنترل خود در آورده و از فرستادن مالیات به صفاریان خودداری کرد.

هشت سال پس از تأسیس دولت سبکری؛ عمرو لیث تا حدودی از سامانیان فراغت یافته و فرصت نمود تا به سرکوب سبکری بپردازد؛ اگرچه او در ابتدا توانست موفق شود ولی سبکری به بغداد رفته و با جلب حمایت عباسیان توانست عمرو را مغلوب و استقلال خود از آنان را حفظ کند.

اما روابط حسنه سبکری و خلفای عباسی نیز چندان به طول نینجامید؛ چرا که مقدار کمی از خراجی را که عهد کرده بود به خلیفه فرستاد و این می‌تواند نشانگر این باشد که وی به فکر تشکیل یک دولت مستقل بوده است.

خلیفه نیز در پاسخ سپاهیانی گرد آورده و به جنگ او فرستاد. در جنگی که در فارس مرکز حکومت سبکری پیش آمد او از عباسیان شکست خورده و به هرات و مرو فرار کرد. احمد بن اسماعیل سامانی که بر خراسان و ماوراءالنهر حکومت میکرد برای خوش خدمتی به خلیفه سبکری را اسیر کرده و به بغداد فرستاد و وی نهایتا در سنه ۳۰۵ قمری در زندان بغداد درگذشت. دوره حاکمیت مستقلانه وی به مناطقی از جنوب و مرکز ایران امروزین از ۲۸۹ تا ۲۹۹ هجری و ده سال به طول انجامید.

محمد تقی بهار ملقب به ملک الشعرا به نقش دولت ترک سبکری در زوال صفاریان اشاره کرده و ضمن تشبیه آن به براندازی غزنویان توسط طغرل سلجوقی می‌گوید:

و این سبکری شبیه طغرل کافر نعمت، غلام آل سبکتکین است که خاندان خداوندان خویش را به خیر خیر برداشتند.