محمدرضا انتظاری: گاهنامه واژه شناسی؛شلنگ و مار

گادتب: در یکی از برنامه های دورهمی مهران مدیری طبق روال همیشه سوال مسخره‌ی آیا عاشق شدین؟ را از مهمان برنامه (خانم ریاحی) میپرسد. او هم در جواب این سوال بی ربط با استادی داستانی را نقل میکند که مدیری را فقط به خنده وا میدارد. او ماجرای عاشق شدن مار را تعریف میکند که مدتها مار را درگیر خود کرده بود و در نهایت وقتی مار دل را به دریا میزند و میخواهد جلو رفته اظهار عشق نماید در کمال تاسف میبیند آنکسی را که عاشقش بوده شلنگی بیش نیست.

کاری با این نقل و آن برنامه ندارم. این نقل باعث شد ریشه ی واژه ی شلنگ و ارتباط آن با مار را برای دوستان به اشتراک بگذارم حتما جالب خواهد بود.

معادل واژه‌ی مار در ترکی «ایلان»است این واژه در لهجه های مختلف ترکی با تفاوتی بسار جزعی تلفظ میشود اصل واژه «ییلان» بوده برای سهولت در آذربایجان ایلان تلفظ میشود. در ترکی قزاقستانی اگر واژه ای با حرف ی شروع شود ژ تلفظ میشود مانند یومورتا و ییلان که در قزاقستان ژومورتا و ژیلان تلفظ میشود.

همانطور که میدانیم بیش از شصت درصد سرزمینهای روسیه از آن ترکان بوده و ساکنین آنان نیز ترک هستند. به همین دلیل روسها تاثیرات بسیاری از زبان و بخصوص واژگان از ترکها گرفته و در ادامه بسیاری از این واژگان را وارد اروپا کرده اند. یکی از همین واژگان ژیلان می باشد این واژه توسط روسها وارد اروپا شده در زبان آلمانی حرف ش جای حرف ژ را گرفته این واژه بصورت شیلانک در آمده است. واژه ‌ی اخیر دوباره بصورت شلنگ وارد فارسی شده است. در حقیقت واژه‌ی ایلان (مار) و شلنگ یک واژه هستند با معنای متفاوت.(که در اصل شلنگ بخاطر شباهتش به ییلان به این نام نامگذاری شده است)

این واژه نیز مانند هزاران واژه‌ی ترکی دخیل در فارسی واژه ایست ترکی که با واسطه و مسیری طولانی تر وارد فارسی شده است.

تصادف ارتباط مار و شلنگ که در مقدمه‌ی پست آمد جالب بود و این وقتی بامزه میشود که به شوخی عرض کنم عاشق شدن مار به شلنک بیراه هم نبوده و ایندو، هم خانواده هستند.