GADTB Güney Azərbaycan Demokratik Türk Birliyi
GADTB: “Əfqanıstanın türk-özbək şairləri antologiyası” kitabının müəllifi doktor Məhəmmədəzim Əmini tərəfindən hazırlanmış ikinci cildin təqdimat mərasimi 22 mordad 1405-ci ildə Tehranda keçirilib.
Tədbir Faryab Tələbələri Mədəniyyət Dərnəyinin təşəbbüsü ilə təşkil olunub. Mərasimdə müxtəlif qonaqlarla yanaşı, Azərbaycanın müxtəlif şəhərlərindən də dəvət olunanlar iştirak ediblər. Azərbaycanlı qonaqlar arasında Zəncandan doktor Seyid Mürtəza Hüseyni və Mustafa Rəzəqi çıxış ediblər.
Tədbir Bismillah bəy Turanın aparıcılığı ilə başlayıb. Proqramın əvvəlində Faryab Tələbələri Mədəniyyət Dərnəyinin nümayəndəsi doktor Əmini və tədbir iştirakçılarına təşəkkür edib.
Mərasimin ilk çıxışçısı kitabın müəllifi doktor Məhəmmədəzim Əmini olub. O, çıxışında əsasən özbək adı ilə tanınan Əfqanıstan türklərinin sivilizasiyası, mədəniyyəti və ədəbiyyatı haqqında ümumi məlumat verib, həmçinin özünün ədəbi əsərlərini, o cümlədən “Əfqanıstanın türk-özbək şairləri antologiyası” kitabını təqdim edib.
Daha sonra doktor Seyid Mürtəza Hüseyni “Herat məktəbinin tolerantlıq modeli: qarşıdurma əvəzinə tanıma” mövzusunda çıxış edib.
Hüseyni çıxışının əvvəlində doktor Əminini “dövrümüzün Nəvai-si” adlandıraraq onun Əfqanıstan türklərinin mədəniyyəti və ədəbiyyatının inkişafı istiqamətində yorulmaz fəaliyyətini yüksək qiymətləndirib.
O, Teymurilər dövründə Heratın mədəni və sivil mühitini türklərin tolerantlıq mədəniyyətinin ideal nümunəsi kimi təqdim edib. Hüseyninin sözlərinə görə, həmin dövrdə türk, ərəb və fars dilləri və mədəniyyətləri sülh və qarşılıqlı anlaşma şəraitində yanaşı inkişaf edib.
Hüseyni Teymuri sultanlarının, xüsusilə Sultan Hüseyn Bayqaranın və onun baş vəziri Əmir Əlişir Nəvainin milli-mədəni şüurunu vurğulayaraq Teymurilər dövrü Heratını “qarşıdurma əvəzinə tanıma məktəbi” kimi xarakterizə edib.
O, Əlişir Nəvaini sivilizasiyalararası dialoq ideyasının ilk yaradıcılarından biri kimi qiymətləndirib və türklərin həmin dövrdə nümayiş etdirdiyi mədəniyyətə verdiyi əhəmiyyəti nadir tarixi irs adlandırıb.
Doktor Hüseyni çıxışının digər hissəsində Teymurilər dövründə Heratın mədəni yüksəlişi ilə eyni vaxtda Təbrizin də mühüm tarixi mövqeyə malik olduğunu qeyd edib. O bildirib ki, həmin dövrdə Təbriz Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin mərkəzi olub və bu dövlətlərin ərazilərində çoxsaylı qiymətli əsərlər yaradılıb. Onun sözlərinə görə, həmin əsərlərin əhəmiyyətli hissəsi türk dilində yazılıb və hələ də kifayət qədər tanınmır.
Hüseyni “Dədə Qorqud” dastanını bu əsərlərin ən mühümlərindən biri kimi qeyd edib və onun türk mədəniyyəti və ədəbiyyatındakı mövqeyindən danışıb.
O, Hindistanın bəzi bölgələri, bütün Türküstan, Şimali Əfqanıstan, İran, Azərbaycan və Osmanlıların tarixi ərazilərini türk dili və ədəbiyyatının yayıldığı və inkişaf etdiyi əsas məkanlar sırasında göstərib. Hüseyni bu geniş coğrafiyada fars dilinin də inkişafını türk hökmdarlarının mədəniyyətə verdiyi dəstəyin tarixi mirası kimi qiymətləndirib.
Hüseyni vurğulayıb ki, keçmişdə türk hökmdarları fars dili və ədəbiyyatının əsas himayədarlarından və inkişaf etdiricilərindən olduqları kimi, müasir Hindistan, Əfqanıstan və İran dövlətlərinin də türk dili və mədəniyyətinə münasibətdə tolerantlıq, hörmət və qarşıdurmadan uzaq durmaq siyasəti yürütməsi vacibdir.
Mərasimin üçüncü çıxışçısı Zəncandan Mustafa Rəzəqi olub. O, “Əfqanıstanın türk-özbək şairləri antologiyası” kitabını təqdim və təhlil edib.
Rəzəqi doktor Əmininin əsərini yalnız ədəbi toplu deyil, “tarix və ədəbiyyatın vəhdətini əks etdirən əsər” kimi qiymətləndirib. Onun sözlərinə görə, müəllif yalnız şairlərin bioqrafiyalarını toplamaqla kifayətlənməyib, eyni zamanda onların yaşadıqları ölkə və cəmiyyət haqqında da təsəvvür yaradıb. Rəzəqi bu mənzərənin bir çox hissələrdə acı və kədərli olduğunu qeyd edib.
O, həmçinin doktor Əmininin nəsr üslubunu Əfqanıstan özbək türkcəsində dəyərli nəsr nümunəsi kimi qiymətləndirib və şairlərin həyat və yaradıcılığı ilə bağlı bölmələrdə bu nəsrdən istifadə edilməsinin Əfqanıstan türklərinin nəsrinin inkişafına mühüm töhfə olduğunu vurğulayıb.
Mərasimin sonunda kitabın imzalanma mərasimi keçirilib, iştirakçılar müəlliflə görüşərək fikir mübadiləsi aparıblar.
