Siyamək Mirzayi: “Savalan”

GADTB: Hər bir dil və mədəniyyətdəki sözlər və adlar özünəməxsus mənalar və anlayışlar daşıyır. Bəzi sözlər tarixi proseslərdə yaranaraq mənaca dəyişir, bəziləri isə əfsanələri, inancları və simvolları ifadə edir. Başqa sözlə, sözlər və onların forması adətən həmin dilin sistemində mənalandırılır.

Fukoya görə, müəyyən davranışları, mərasimləri, diskursları və qaydaları formalaşdıran praktikalar toplusuna “dispozitiv” deyilir. Hakimiyyətin müəyyən etdiyi subyekt, həqiqət və nizam anlayışı, digər kimliklərin inkarı və kənarlaşdırılması hesabına formalaşır.

Kimliyin tərifi də “digərlik”in yaradılmasını tələb edir — “biz”in kim olduğu “onlar”ın kim olduğuna qarşı müəyyənləşir. Son yüz ildə biz, digər kimlikləri inkar edən və onları aradan qaldırmağa çalışan eksklüziv kimlik quruculuğunun şahidi olmuşuq. Dil və mədəniyyət üzərində hegemonluq, siyasi və güc münasibətlərini formalaşdırır və bu proses “təbii”ləşdirmə və “adi”ləşdirmə yolu ilə hakimiyyəti möhkəmləndirir.

Bu baxımdan, hakim tərəfin dil və mədəniyyət dairəsinə daxil olmayan digər dillərin sözləri və formaları onun qaydalarına uyğun dəyişdirilərək mənalandırılır. Bu, məğlub tərəfin dil və kimlik adlarının təhrifinə gətirib çıxarır. Məsələn, Mutalli → Motelek, Qurdlar → Kordlər, Gurdaş → Kordəşt, Saridaş → Sərdəşt, Araz → Ərəs, Savalan → Səbəlan şəklinə salınır.

Bu məqalədə mən “Savalan” sözünün mənası və onunla bağlı rəvayətlərə toxunmaq istəyirəm.

Savalan dağı qədim zamanlardan bəri Azərbaycan xalqının yaddaşında müqəddəs bir məkan, dözüm və müqavimət rəmzi kimi yer alıb.

Bəzi dilçilərin fikrincə, “Savalan” sözü “sav” (vəhy, ilahi mesaj) və “alan” (alan, qəbul edən) sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlib. Bu, Zərdüşt haqqında dini–əfsanəvi rəvayətlərdə də əks olunur; çünki xalq inanclarına görə Zərdüşt on il boyunca Savalan dağında məskən salıb, orada ilahi vəhylər alaraq peyğəmbərliyə yüksəlib.

Ərəb və fars dillərində bu söz “Səblan” şəklində yazılıb və tələffüz olunur ki, bu da Savalanın ərəbləşdirilmiş formasıdır.

Savalan zirvəsindəki müqəddəs göllə bağlı qədim bir rəvayətə görə, insanlar arzularını və diləklərini bu suya söyləyər, onun vasitəsilə bərəkət və aydınlıq diləyərmişlər.

Digər bir əfsanədə isə Savalanın ətəyindəki At Gölü ilə bağlı inam yer alır: xalq inanır ki, Babəkin Qaraqashqa adlı atı, Xürrəmi ordusunun məğlubiyyətindən sonra bu gölə sığınıb və bir neçə ildən bir dolunay gecəsində göldən çıxaraq kişnəyirmiş.

Başqa bir rəvayətə görə, Babəkin ruhu hər il avqustun sonlarında Savalan zirvəsində dolaşır.

Azərbaycan şairləri və aşıqları Savalan dağı haqqında çoxsaylı bayatılar və şeirlər yazıblar. Bu nümunələr hələ də xalq arasında yaşayır:

Şeir (Azərbaycanca tərcümə və latın transkripsiyası):

Savalanın duzu var,

Üstündə qar, buzu var,

Elə ki, yar sallanır,

Ürəyində sözü var.

Savalan’da qar olsun,

Ağ geyimin var olsun,

Namərdə kim baş əysə,

Ona görüm ar olsun.

Savalan qüdrətin, müqəddəslik və birliyin rəmzi, qürur, azadlıq və möhkəm duruşun ruhudur. O, həmçinin Azərbaycanın tarixi və inancsal irsini özündə daşıyan müqəddəs bir mənəvi simvoldur.

Savalanı və digər türk mənşəli sözləri, adları və anlayışları qorumaq, əslində bizim kollektiv varlığımızı və tarixi kimliyimizi qorumaq deməkdir.