GADTB Güney Azərbaycan Demokratik Türk Birliyi
GADTB: Güney Azərbaycan Demokratik Türk Birliyinin (GADTB) İnsan Haqları Departamentinin sədri sayın Sara xanım Azərsun Türk Akademisiyənlər Birliyinin təşkil etdiyi “Qənirə Paşayeva və Türk Dünyası: Ədəbiyyat, siyasət, kültür və birlik idealı” adlı beynəlxalq konfransda çıxış edib.
Sayın Sara xanımın çıxışının mətnini olduğu kimi təqdim edirik:
Hörmətli sədr, dəyərli həmkarlar və konfrans iştirakçıları!
İlk növbədə, mənə Güney Azərbaycanda türk qadınlarının insan hüquqları, mədəni kimliyi və bərabərlik uğrunda mübarizəsinə həsr olunmuş bu mövzu barədə çıxış etmək imkanı verdiyiniz üçün təşəkkür edirəm.
Mənim bugünkü təqdimatımın əsas məqsədi Güney Azərbaycanda yaşayan Azərbaycan türkü qadınlarının üzləşdiyi problemləri yalnız gender məsələsi kimi deyil, eyni zamanda insan hüquqları, ana dili, mədəni kimlik, ifadə azadlığı və ictimai iştirak məsələləri ilə birlikdə nəzərdən keçirməkdir.
Güney Azərbaycan əslindəTürk dünyasının mühüm tarixi və mədəni hissələrindən biridir. İndiki İran əsarətində olan Azərbaycan türkləri ilə yanaşı, Qaşqaylar, Xorasan türkləri, Türkmənlər və digər türklər də bu bölgədə yaşayırlar. Bu türk xalqlarının hər birinin özünəməxsus tarixi, dili və mədəni irsi vardır.
Lakin bu çıxışda əsas diqqətimi Azərbaycan türkü qadınlarına yönəldəcəyəm.
Güney Azərbaycanda qadınların üzləşdiyi problemləri bir istiqamətə endirmək mümkün deyil. Burada bir neçə amil bir-biri ilə kəsişir. Bir tərəfdən, qadınların hüquqları və gender bərabərliyi ilə bağlı problemlər mövcuddur. Digər tərəfdən, Azərbaycan türkcəsinin təhsil və ictimai həyatdakı statusu, mədəni ifadə imkanları və etnik-mədəni kimliyin qorunması ilə bağlı məsələlər vardır.
Buna görə də Azərbaycan türkü qadınının vəziyyətinə yalnız “qadın hüquqları” prizmasından yanaşmaq problemin mühüm bir hissəsini nəzərdən kənarda qoya bilər. Çünki qadın eyni zamanda həm qadındır, həm müəyyən etnik və dil icmasının üzvüdür, həm də öz mədəni kimliyinin daşıyıcısıdır. Bu xüsusiyyətlər bir araya gəldikdə, onun qarşılaşdığı hüquqi və sosial problemlər də daha mürəkkəb xarakter alır.
İranda qadınların geyimi, ictimai davranışı və şəxsi həyatının müəyyən aspektləri dövlət tərəfindən müxtəlif hüquqi və inzibati mexanizmlərlə tənzimlənir. Xüsusilə məcburi hicab qaydaları uzun müddətdir ki, qadınların gündəlik həyatında mühüm məsələlərdən biridir. Qadınların bu qaydalara etiraz etməsi isə müxtəlif hallarda hüquqi və inzibati təzyiqlərlə müşayiət olunmuşdur. Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, qadın hüquqları məsələsi yalnız geyim məsələsi deyil.
Söhbət qadının öz bədəni, həyat tərzi, ifadə azadlığı, ictimai məkanda iştirak etmək hüququ və öz seçimlərini müəyyən etmək imkanından gedir.
İranda qadınların hüquqları ilə bağlı etirazlar xüsusilə son illərdə daha geniş ictimai xarakter almışdır. Bu prosesdə müxtəlif xalq və etnik qruplara mənsub qadınlar da iştirak etmişlər.
Azərbaycan türkü qadınları arasında da hüquq müdafiəçiləri, fəallar, jurnalistlər, tələbələr, müəllimlər və digər ictimai fəallar öz hüquqlarını və azadlıqlarını müdafiə etməyə çalışırlar. Bu fəaliyyət bəzən həbslər, məhkəmə təqibləri, təhdidlər və digər təzyiq formaları ilə nəticələnə bilər.
Mənim fikrimcə, Azərbaycan türkü qadınlarının vəziyyətinin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri gender hüquqları ilə dil və mədəniyyət hüquqlarının bir-birindən ayrılmaz olmasıdır. Dil həm də tarixi yaddaşın, ailə mədəniyyətinin və milli kimliyin əsas daşıyıcısıdır. Ana dilinin məhdudlaşdırılması isə xüsusilə qadınlar baxımından mühüm nəticələr yarada bilər. Çünki ailə və gündəlik sosial münasibətlərdə mədəni ənənələrin, şifahi irsin, folklorun, mahnıların və digər mədəni elementlərin nəsildən-nəslə ötürülməsində qadınların mühüm rolu vardır.
Azərbaycan türkcəsinin təhsil sistemində qadağan edilməsi və ictimai həyatda məhdud istifadəsi məsələsi bu baxımdan yalnız dil siyasəti məsələsi deyil. Bu, eyni zamanda mədəni hüquqlar məsələsidir.
Qadının öz ana dilində təhsil almaq, mədəni fəaliyyət göstərmək, kitab oxumaq, yazmaq, mahnı oxumaq, incəsənətlə məşğul olmaq və öz mədəni kimliyini sərbəst ifadə etmək imkanları insan hüquqlarının daha geniş kontekstində qiymətləndirilməlidir.
Güney azərbaycanda mədəniyyət sahəsində də vəziyyət ayrıca diqqət tələb edir. Musiqi, rəqs, teatr, incəsənət, ədəbi fəaliyyət və digər yaradıcılıq sahələri cəmiyyətin mədəni kimliyinin yaşadılmasında mühüm rol oynayır. Lakin burada yaşayan Azərbaycan türkləri ciddi məhdudiyyətlərlə qarşılaşırlar. Xüsusilə qadın sənətçilərin, müəllimlərin, jurnalistlərin və mədəniyyət fəallarının fəaliyyətinə tətbiq olunan məhdudiyyətlər bu kontekstdə mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan türkü qadınlarının təhsil və peşə imkanları məsələsini də gender hüquqları ilə yanaşı, dil və mədəni hüquqlar kontekstində nəzərdən keçirmək lazımdır. Ana dilində təhsilin qadağan edilməsi yalnız dil problemi yaratmır. Bu, uşaqların və gənclərin öz mədəni irsi ilə əlaqəsinə də təsir göstərə bilər.
Digər tərəfdən, qadınların əmək bazarında, elmi fəaliyyət və ictimai idarəçilikdə daha geniş iştirak etməsi gender bərabərliyinin mühüm göstəricilərindən biridir. Bu baxımdan Azərbaycan türkü qadınlarının ictimai və peşə fəaliyyətində qarşılaşdıqları maneələrin araşdırılması ayrıca elmi tədqiqat mövzusudur.
Qeyd olunan məhdudiyyətlərin beynəlxalq aləmə çıxarılması və bunun nəticəsində yaradılan məhdudiyyətlərin azaldılmasında siyasi təşkilatların və diaspor təşkilatlarının rolunu da xüsusi qeyd etmək lazımdır. İnsan hüquqları pozuntularının sənədləşdirilməsi, fərdi hadisələrin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması və hüquq müdafiə təşkilatları ilə əlaqələrin yaradılması mühüm fəaliyyət istiqamətləridir.
Güney Azərbaycan Demokratik Türk Birliyinin (GADTB) Qadınlar və İnsan Haqları Departamenti qeyd olunan bu qadağalar, insan haqlarının pozulması ilə mübarizədə imkanları çərçivəsində fəallıq göstərir. Departamentin əsas istiqamətlərindən biri Güney Azərbaycanda və İranın digər türk bölgələrində qadınların hüquqları ilə bağlı vəziyyətin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılmasıdır. Burada məqsəd yalnız konkret hadisələr barədə məlumat vermək deyil. Eyni zamanda Azərbaycan türkü qadınlarının bərabərlik, ləyaqət, mədəni azadlıq, ana dili və fundamental insan hüquqları ilə bağlı tələblərinin beynəlxalq hüquq və insan hüquqları prinsipləri çərçivəsində təqdim edilməsidir.
Bu baxımdan həmçinin diaspor təşkilatlarının fəaliyyəti yerli hadisələrin beynəlxalq insan hüquqları gündəliyinə çıxarılması baxımından əhəmiyyətli vasitələrdən biri ola bilər.
Hörmətli konfrans iştirakçıları!
Mən çıxışımı bir neçə əsas məsələ ilə yekunlaşdırmaq istəyirəm.
Birincisi, Güney Azərbaycanda Azərbaycan türkü qadınlarının vəziyyətinə yalnız gender məsələsi kimi baxmaq kifayət deyil. Bu məsələ gender bərabərliyi ilə yanaşı, dil hüquqları, mədəni hüquqlar, ifadə azadlığı, təhsil və ictimai iştirak məsələləri ilə sıx bağlıdır.
İkincisi, qadınların mədəni kimliyini sərbəst ifadə etmək hüququ onların fundamental insan hüquqlarının mühüm hissəsidir.
Üçüncüsü, Azərbaycan türkü qadınlarının hüquqları ilə bağlı problemlərin araşdırılması zamanı konkret faktların sənədləşdirilməsi, etibarlı mənbələrdən istifadə və beynəlxalq insan hüquqları standartlarının tətbiqi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Dördüncüsü, vətəndaş cəmiyyəti və diaspor təşkilatları bu problemlərin beynəlxalq səviyyədə görünürlüğünün artırılmasında mühüm rol oynaya bilərlər.
Və nəhayət, qadın hüquqları uğrunda mübarizə yalnız qadınların problemi deyil. Bu, cəmiyyətin demokratik inkişafı, insan ləyaqətinin qorunması, mədəni müxtəlifliyə hörmət və fundamental hüquq və azadlıqların təmin edilməsi məsələsidir.
Güney Azərbaycan qadınlarının tələbləri də məhz bu daha geniş insan hüquqları kontekstində qiymətləndirilməlidir.
Mən hesab edirəm ki, Azərbaycan türkü qadınlarının səsinin beynəlxalq elmi və hüquq müdafiəsi platformalarında daha geniş eşidilməsi, onların üzləşdiyi problemlərin sənədləşdirilməsi və dil, mədəniyyət, təhsil və gender bərabərliyi hüquqlarının birlikdə araşdırılması gələcək tədqiqatların mühüm istiqamətlərindən biri olmalıdır.
Diqqətinizə görə təşəkkür edirəm.
